Qochoq (Ufq trilogiyasidan parcha). Қочоқ (Уфқ трилогиясидан парча). Кочок (Уфк трилогиясидан парча).
…Baxtiyor odam hammani o‘ziga o‘xshatadi. Ikromjon hozir shunday kayyatda edi. Yor-birodarlari oldida yuzi yorug‘ bo‘ldi. Vatan uchun qilgan xizmatlari oliy mukofot bilan taqdirlandi.
U bu mukofotni o‘z qishlog‘ida, birga mehnat qilgan, birga ter to‘kkan jo‘ralari oldida ko‘kragiga taqdi. Hozir uning ko‘ziga boshqalar ham xuddi shunday baxtiyor, shunday shod tuyulardi. Hali majlisda qandaydir yaramas bir bola to‘g‘risida gap bo‘ldi. U yaramas bola armiyadan qochgan. Qishlog‘ini, ota-onasini xijolatga qo‘ygan. Negadir Ikromjon bunga uncha parvo qilma
di. Bu gaplarning unga mutlaqo aloqasi yo‘q. U taqdirlangan, zoye ketmagan mehnatlarining gashti bilan mast edi. Klubdan chiqqan kishilar to‘da-to‘da bo‘lib simyog‘och tagi da gaplashib turishibdi. Xotin-xalaj allaqachon tarqab ketgan. Tog‘a harbiy komissarlikdan kelgan leytenant bilan pachag‘i chiqqan qora “Emka” mashinasi oldida nimanidir shivir-shivir gaplashib turibdi.
Ikromjon ularning gapiga xalal bermaslik uchun yonlaridan tez o‘tib ketdi. U hozir samovarga kirib bitta choy ichmoqchi. Klub ichi dim bo‘lib ketganidan terlab, chanqagan edi. Sholcha yozilmagan yaydoq so‘rida choy ichib o‘tirganlar oldidan o‘tib ichkariga kirayotgan edi, g‘alati bir gap eshitib to‘xtadi. Deraza tarafga qarab o‘tirgan yigit nimadir deyapti. Ikromjon tarafga qarab o‘tirgan keksaroq kishi unga yuz-ko‘zi bilan qandaydir ishora qildi. Yigit uning ishorasiga tushunmadi, gapini davom ettiraverdi:
– …Dunyoning ishlari qiziq ekan-da, lekiniga Tog‘a malades, aytmadi. Aytganda Ikrom po‘st tashlavorardi. Bitta-yu bitta bo lasi qochoq bo‘lib o‘tirsa-ya. Voy, mening bolam shunaqa qilsa, shartta kallasini uzib tashlardim…
Yigit gapini to‘xtatmaganidan diqqati oshib ketgan hamsuh bati jahl bilan:
– Ey, qo‘ysang-chi, qanaqa befahm odamsan, – deb o‘rnidan turib ketdi.
Shundagina yigit o‘girilib orqasiga qaradi-da, Ikromjonni ko‘rib qizarib ketdi, juda katta gunoh qilib qo‘yganini bilib boshini egib o‘tiraverdi.
Ikromjon garang bo‘lib qolgan edi. Yelkasida og‘ir yuk bor dek, mashaqqat bilan uning oldiga keldi.
– Nima deding? Ayt, aytaver!
Yigit gap topolmay uning yuziga qarab angraygancha turaverdi.
– Senga aytyapman, – dedi Ikromjon baqirib. – Ayt, nima deding, ayt!
Ikromjon uning yoqasidan bo‘g‘ib oldi. Birpasda ularning atroni odam o‘radi. Bu mojaro ustiga yetib kelgan Tog‘a yigitning tirsagidan tortib Ikromjonning qo‘lidan bo‘shatdi-da, uni koyidi.
Ikromjon javdirab Tog‘aga qaradi:
– Rostmi, Rayim… bu qanaqa gap?
Tog‘a unga juda ham bosiq javob qildi:
– Rost gap, do‘stim, rost gap.
Birpasda Ikromjonning qaddi bukildi-qoldi. Tog‘a atrofni o‘raganlarga jahl bilan qaradi. Uning bu qarashidan nima de moqchiligini anglagan kishilar sekin-sekin tarqab ketishdi. Bir gina Ummatali Ikromjonning yelkasidan omonat ushlab turardi. Tog‘a Ummataliga qaradi.
– Siz borib kampirni suyuntiring, Ummatali.
Ummatali ikkilanib turdi-da, og‘ir-og‘ir qadam bosib nari ketdi.
– Bo‘ldi, oshnam, – dedi Tog‘a titroq tovushda. – Shunaqa bo‘lishini bilganimdan aytmagan edim-da. Qandoq qilasan, chi daysan, chidaysan-da, og‘ayni!.. – Tog‘a shundan boshqa gap topolmadi.
Ikromjon boshini sarak-sarak qildi, jahl bilan ko‘kragiga mushtladi. Mushti qattiq bir nimaga tegib og‘ridi. Engashib ko‘kragidagi ordenni ko‘rdi. U orden olganini unutib qo‘ygan edi. Jonholatda ordenini ko‘ksidan yulib oldi:
– Ol, olib qo‘y, Tog‘a. Taqishga haqqim yo‘q.
– Jinni bo‘lma!
– Ha, shunday. Bosh ko‘tarib qishloqda yurishga ham haq qim yo‘q. Odamlarning yuziga qanday qarayman? Nima degan odam bo‘ldim endi? I-ix! Qani endi, u yaramas shu topda ol dimda bo‘lsa, tilka-tilka qilsam. Bo‘g‘ib o‘ldirsam. – Yur, yur, Ikrom, bas endi, ketaylik.
Tog‘a uning tirsagidan ushlab yo‘l boshladi. Ikromjon bir silkinib undan tirsagini bo‘shatdi.
– Qo‘yaver, o‘zim ketaman.
– Birga ketaylik, unaqa qilma, oshna.
– Yo‘q, o‘zim ketaman.
Ikromjon dadil yurib qorong‘i ko‘chaga kirib ketdi. U eshi giga yetganda to‘xtadi. “Xotinimga nima deyman?” degan o‘y boshidan yalt etib o‘tdi-yu, u yoq-bu yog‘ini tuzatdi. Qaddini rostlab ostonadan hatladi.
Ayvonda Jannat xola bilan Nizomjon gaplashib o‘tirishardi. Jannat xola sandal ustida turgan suratni qo‘liga olib Nizomjon ga ko‘rsatar, o‘g‘lining bolalikdagi sho‘xliklarini kulib, yig‘lab gapirar edi.
Ikromjon ayvon labiga o‘tirib yog‘och oyog‘ini yecha bosh ladi. U o‘tirganda qizil qutichani yoniga qo‘ygan edi. Nizomjon buning nimaligini bilardi. Hamqishlog‘i Asrora orden olganda ko‘rgandi. Jannat xola erini charchagan bilib, sekin so‘radi:
– Maylisinglar uzoq cho‘zildi chog‘i. Charchabsiz. Mehmon bola ham, Xudoga shukur, tuzalib qoldi. Aytdim-ku, mening dorim darrov tuzatadi deb. Unga Tursunboyginamning suratini ko‘rsatayotgan edim.
Ikromjon undan ko‘zini yashirdi.
– Bolaginam, shundoq erka edi, shundoq erka edi, to mak tabga borguncha ham dadasining yelkasidan tushmadi. Opichib guzarga olib chiqardilar, opichib magazinga olib kirardilar.
Ikromjon g‘ayritabiiy intilish bilan bir oyoqlab o‘rnidan tu rib ketdi.
– Bas qil! Ovozingni o‘chir!
Jannat xola qo‘rqib ketdi. U o‘ttiz yil birga yashab eridan birinchi marta bu xil gap eshitishi edi.
– Bunaqa o‘g‘lim yo‘q! Befarzand odamman!
– Voy, nega unaqa deysiz? Tavba deng! Sizga nima bo‘ldi? Sizga nima bo‘ldi?
Jannat xola nima bo‘lganini bilolmay, devorga suyanganicha dag‘-dag‘ titrab turardi.
Ikromjon bir oyoqlab uzoq turolmadi. Gandiraklab ayvon ol diga terib qo‘yilgan g‘ishtga yonboshi bilan yiqildi. Nizomjon sapchib turib uning oldiga keldi-da, azod ko‘tarib ko‘rpachaga yotqizdi. U behush edi.
Jannat xola nima gapligini bilmay devorga suyanib, rangi qum-qum oqarib turardi…
IX
Jannat xola endi cho‘ldan bir qadam ham boshqa yoqqa jila olmasdi. Uning yuragi shu cho‘lda. To‘qayga pinhoniy qatnab yurishiga, chodirdan ustara yo‘qolishiga sabab bor edi.
Tursunboy shu to‘qayda. Uning qamishlar orasida yashirinib yurishini Jannat xoladan boshqa hech kim bilmasdi. Kecha Jannat xola o‘g‘lining oldiga borganda soqoli o‘sib ketganini, sochlari quloqlaridan osilib vahshiy qiyofasiga kirib qolganini ko‘rgan edi. Shuning uchun ham u erining ustarasini oborib bergandi.
Ikromjon qishloqqa ketdi. Endi tushlik paytida ham o‘g‘liga ovqat olib borsa bo‘ladi.
Hamma shudgorga chiqib ketgan. Chodirlar oldida hech kim yo‘q. Jannat xola shoshib un chalib quymoq soldi-da, boltani qo‘liga olib, to‘qayga qarab ketdi.
Tursunboy qamish kapa oldida tizzasini quchoqlab darvesh qiyofasida o‘tirardi. U turgan joyga odam qadami yetmagan edi. U ko‘pdan beri birov bilan gaplashmagan, dunyoda nimalar bo‘layotganidan bexabar edi. Sovun tegmagan betlari kir, ham ko‘rpa, ham to‘shak o‘rnini bosgan to‘nining yenglari titilib, etaklari balchiqqa belanganidan dog‘ bosib ketgandi. Uning bir vaqtlar qizlarni shaydo qilgan qop-qora ko‘zlari endi ma’yus, atrofga ma’nosiz boqardi.
Kecha sahar paytida osmoni falakdan turna o‘tdi. Tursun boy o‘shanda ham uyg‘oq edi. Turna ovozi unga juda ko‘p narsalarni eslatib ketgan edi.
Turna qanotida bu cho‘llarga bahor olib keldi-yu, ammo Tursunboyning qalbida uyilib, muz bitib yotgan qorni eritolma di. Unga bahor kelmadi.
U har kuni to‘qay kezib, qamishlar orasidan ishlayotgan hamqishloqlarini ko‘rib o‘tiradi. Ularning bari tanish odamlar. Faqat bittasi begona. Bu yigit kim bo‘ldi ekan?
Ikki kun bo‘ldi, Tursunboy Zebini shu yigit bilan ko‘rdi. Qum yoqasida u bilan ancha gaplashib o‘tirdi.
Tursunboy Zebining ovozini ham eshitdi. Eshitdi-yu, o‘zi ovoz chiqazolmadi. Agar yolg‘iz uchratolsa edi, albatta, ovqat keltirishni yalinib so‘rardi. Yo‘q, yolg‘iz uchratolmayapti. U kim dandir moxovlar yashaydigan orol haqida eshitgandi. Moxovlar oroliga hech kim kiritilmaydi, hech kim u yerdan chiqarilmay di. Nahotki, Tursunboy ham o‘sha moxovlardek tanho yashasa?
Uning qamish chaylasi oldidan o‘rdaklar uchadi, yaqingi nasidan to‘ng‘izlar o‘tadi. U bu joyda xuddi o‘shalardek ya shirinib yashashga, odamlar ko‘ziga ko‘rinmay yashashga majbur.
U qachongacha shu xil yashashini bilmasdi. Bu to‘g‘rida o‘zidan so‘ramasdi ham. Mabodo shunaqa xayol boshiga kelsa o‘zidan-o‘zi qo‘rqib ketardi. U nimanidir kutardi. Nimani kuta yotganini o‘zi bilmasdi.
U ko‘pincha ertani emas, taqdirini emas, onasining olib ke ladigan ovqatini kutardi. Shundan boshqa hayotdan ilinji qol magandi.
Jannat xola chayla oldiga kelganda Tursunboy qimirlamay o‘tirardi. U shoshib ona qo‘lidan tugunchani oldi-yu, hech qa yoqqa qaramasdan, hech narsa demasdan o‘zini ovqatga urdi.
U bir umr ovqat ko‘rmagandek pishillab, shaloplatib quymoq ni yeb bo‘ldi. Yog‘ bo‘lib ketgan qo‘llarini yaladi. Unga qarab turgan onaning yurak-bag‘ri ezilib, ko‘zlaridan mo‘lt-mo‘lt yosh dumalardi.
Tursunboy qo‘llarini to‘nining etagiga artib onasiga qaradi. – Shattaligimni dadam biladimi? Unga aytma. Naq tutib be radi.
– Dadang bir oyoqdan ajrab kelgan.
– Bilaman, bilaman, – dedi Tursunboy yana labini yalab.
– Tog‘aning o‘g‘lidan qoraxat kelgan, xotiniga bildirmayapti. Tursunboy boshini egib qimirlamay o‘tirib qoldi. U rais ning o‘g‘li bilan o‘rtoq edi. Ikkovi birga o‘qishgan, birga katta bo‘lishgan edi.
– Azizxon Qahramon bo‘ldi.
Tursunboy qo‘l siltab teskari qaradi. Birdan boshini egdi-yu, uzoq sukutda qoldi.
– Shunaqa, bolam. Seni ham shunaqa qahramon bo‘ladi, deb o‘ylagan edik.
Tursunboy indamadi. Boyagi o‘tirishida o‘tiraverdi. Keyin bosh ko‘tarib ma’yus dedi:
– Bir piyola achchiqqina ko‘k choy bo‘larmidi-ya! – Qandoq qilib olib kelaman, bolam. Birov bilib qoladi. Sen sho‘ring qurg‘urga qumg‘on olib kelay desam, o‘t yoqolmaysan. Tutunidan bilib qolishadi.
Tursunboy o‘rnidan turib kerishdi. U kerishganda to‘nining oldi ochilib yalang‘och ko‘kraklari ko‘rinib ketdi. – Yaktaging ham kir bo‘lib ketibdi.
Birdan achimsiq ter hidi kelib ona dimog‘iga urildi. U burnini jiyirib yuzini teskari o‘girdi.
– Ko‘ylak olib kelmapsan-da.
– Qandoq olib kelaman. Dadang bilib qolsa nima bo‘ladi? Shu kunda o‘zimning ham ancha mazam yo‘q. Bezgak tutyapti. Dadangga bildirmayapman. Bilib qolsa, qishloqqa tushirib yubo radi. Men ketib qolsam, holing nima kechadi? Kechalari tanam zirqirab og‘risa ham tishimni tishimga qo‘yib chidayapman. Pe shanam qursin, buncha sho‘r bo‘lmasa.
Bola onaning dardiga parvo qilmadi. Hamon labini yalab, boshqa o‘ylar bilan ovora edi.
– Shunaqa, bolam, kasalman. Ishqilib, toleyingga o‘lib qol may-da.
– Anovi bola kim?
– Dadang boshlab kelgan. Yaxshi ishlayapti. Tizzalarimda darmon qolmadi.
– Ertaga ovqatni ko‘proq olib kel!
– Xo‘p, bolam, xo‘p. Ishqilib, kasalimni dadang bilib qol masin-da, darrov qishloqqa jo‘natvoradi.
– Etik topib kelmasang, oyoqlarimni qamish tilib tashladi. – Etikni qaydan olaman? Dadang bir poy etik kiyadi. Bir oyog‘i yo‘q uning. Bugun ustarasini qidirib meni juda qiyna vordi. Umrimda qilmagan ishim. Qaychi opkelgan edim. So chingni olib qo‘yaymi?
– Kerak emas. Etik topib kel!
Ona-bola uzoq gaplasholmadilar. Jannat xola, bolasini qabrga qo‘yib kelayotgandek, yuragida og‘ir dard bilan orqasiga qaytdi. Tursunboy yana yolg‘iz qoldi. Yana qamishlarning sovuq shitirlashi, yana baqalarning kishi me’dasiga tegadigan bir xil qurillashi.
Tepada ko‘m-ko‘k osmon, atrofda qovjiragan sap-sariq qa mish…
Tursunboy onasi ketgan yo‘ldan asta yurib yalanglikka yaqin keldi. Atrofga asta razm solib, sekin qamishlar orasidan bosh chiqardi.
Notanish bola hamon ketmon uryapti. Yalang‘och badani terlab ketganidan yangi yuvilgan samovardek yaltiraydi. Marza chetida ikki qo‘lini beliga qo‘yib Zebi turibdi. Bola unga qara maydi. Zebi xaxolab kuladi.
Uning kulgisi Tursunboyning qulog‘iga o‘qdek botdi. Zebining boshidagi ro‘molini shamol uchiryapti, bo‘yinlariga o‘rab tashlayapti. Tursunboy uning shu bo‘yinlariga bilagini tashlagan. Kulgi toshib chiqayotgan lablaridan o‘pgan. Qani endi, shu kunlar qaytib kelsa! Kelarmikin? Shu topda ularning orasi ikki yuz metrcha ham kelmaydi. Chaqirsa eshitadi. Yugursa yetadi. Ammo chaqirishning ham, yugurib yetishning ham iloji yo‘q. Ularning orasi millionlarcha kilometr, unga na yurib yetib bo‘ladi, na uchib. Balki, bir umr yetib bo‘lmas.
Zebi qumg‘ondan sopol piyolaga choy quyib yigitga olib bordi. Yigit bir dam ketmonini yerga tashlab qo‘lidan piyolani oldi. Zebiga qarab-qarab simira boshladi.
Tursunboy tamshandi. Sho‘r ko‘lmak ichaverib Tursunboy choy ta’mini unutayozgan edi. Shu topda unga Zebidan ko‘ra qo‘lidagi qumg‘on a’lo tuyulib ketdi.
To‘qayning aylana joyidan Jannat xola bir quchoq ildiz orqalab chiqdi. U betobligidan ildizlarni arang ko‘tarib kelardi. Orqasidagi yukdan munkayib, burni yerga tegay-tegay derdi. Notanish yigit shudgordan yugurib chiqib orqasidan yukni oldi. Kampir qotib ketgan belini silab, yerga o‘tirib qoldi. Tursunboy bu manzarani ko‘rib turardi. Shu topda uning ko‘ziga bu nota
nish bola nihoyatda badbashara, nihoyatda yovuz bo‘lib ko‘rindi. Go‘yo onasining mehrini shu bola undan tortib olib qo‘yayotgandek, uni onasidan begona qilayotgandek tuyuldi. Notanish bola ildiz boylamini yelkasida azod ko‘tarib chodir tarafga qarab pildirab ketdi. Shudgorda Jannat xola bilan Ze bixon qoldi.
Tursunboy bir intilish bilan qamish orasidan chiqdi-yu, yura gi dov bermay orqasiga tisarildi.
Uning ko‘ksida Zebiga nisbatan qandaydir alamli o‘ch yo nardi. Zebixon Jannat xolani suyab marzaga olib chiqdi. Kapa oldidagi qamish g‘aramiga o‘tqazdi. Qumg‘ondan choy quyib tutdi. Kampir quruqshab qolgan lablarini piyolaga tutdi-yu, ne gadir ichmay to‘qay tomonga qaradi.
U qo‘lidagi choyni ham bolasiga ilinardi. Tursunboy tu pugini yutdi. U o‘z onasini yaxshi biladi. Agar u shu topda uning yonida bo‘lganda albatta qo‘lidan olib shu choyni ichar di. Ona bir qultum suvga zor bo‘lib turgan bo‘lsa ham baribir olib ichardi. Chunki onasi o‘zi yemay, unga yedirgan, o‘zi ich may, unga ichirgan.
Yigit o‘tinni tashlab qaytib keldi. Jannat xolaga nimadir dedi. Kampir boshini sarak-sarak qilib o‘rnidan turdi. Mun kayganicha chodir tarafga qarab ketdi.
Zebi bilan notanish bola orqasidan qarab qolishdi. Zebi qamish ustida yotgan fufaykani olib yigitning yelkasiga tashlab qo‘ydi. Tursunboy titrab ketdi. Qo‘llari mushtga aylandi. Tishlari g‘ichirladi.
Tol shoxiga ilingan temirni kimdir tosh bilan urdi. Uning zalvarli ovozi cho‘l bo‘ylab yangrab ketdi.
Oshpaz odamlarni tushlikka chaqirayotgan edi.
Zebi bilan notanish yigit o‘sha yoqqa qarab keta boshlashdi. Yo‘lda Zebi yigitning bilagiga osilib oldi.
Bu manzarani Tursunboy g‘azab bilan kuzatib qoldi. U ochlikni ham, tanholikni ham unutdi. Telbadek dovdirab balchiq kechib, bo‘ri uyasidek sovuq chaylasiga ketardi. Tursunboy hamma narsadan kechganda ham birgina shu Ze bidan kechmas edi. Shu tanholikda ham ko‘nglining bir chek kasida qachonlardir u bilan topishish ilinji yashardi. Endi u shu ilinjidan ham mahrum bo‘lganiga ishondi. Zebixon uning oxirgi ilinji edi. Uning jarangli kulgilari hamon quloqlari ostida yang rab turardi. Uning san’at asaridek ko‘rkam qomati ko‘z oldida turardi. Birinchi bor o‘pgandagi labida umrbod qolgan allaqan day totli maza hamon uni tamshantirardi.
Endi-chi? Endi bu gaplar bir xayol, bir ro‘yo bo‘lib qoldi. Tursunboyni hayotda ushlab turadigan hech narsa qolmadi. Tursunboy hissiz ham yashay olardi. Yigitlik qasamidan ke
cha olgan, ona vujudini kemirayotgan dardni pisand qilmagan, sharmandalikda yashashga rozi bo‘la olgan yigitda yana qanday his bo‘lishi mumkin?
Shularning bariga ko‘ngan odam sevgisiz ham yashashi mumkin.
Tursunboy ana shunday bo‘lib qolgandi.
X
Jannat xola yarimjon bo‘lib yotib qolgan. U goh xud, goh bexud. Ikromjon bir oyoqlab shudgor kezadi.
Jannat xola shu ahvolda ham sudralib ishlayotganlar oldiga keladi. G‘imirsib ularga choy tashiydi. Eri qancha koyisa ham parvo qilmaydi. Ikki kungina yotadi-da, yana qumg‘on ko‘tarib shudgorga keladi, yo bo‘lmasa to‘qayga kirib o‘tinbop ildiz teradi.
– O‘tinning sira zarurligi yo‘q. Po‘k ildizdan o‘tin chiqmas, bu o‘tindan olov chiqmas. Nima qilasiz ildiz yig‘ib? To‘lanboyning gapi unga kor qilmaydi. Baribir ildiz yig‘ib kelaveradi.
Jannat xola butunlay yotib qolishdan qo‘rqardi. Yotib qol sam, Tursunboyning holi nima kechadi, deb tashvishlanadi.
U bir haftadan beri o‘g‘lini ko‘rgani yo‘q. Tursunboy bilan bundan yetti kun oldin uchrashganda:
–Bolam, odamlardan ajralib chiqolmayapman. Ovqatingni zovur orqasiga qo‘yib ketaman, – deb tayinlagan edi.
Shundan beri ikki marta ovqat oborib qo‘ydi. Har borganda bo‘shagan tovoqni olib kelardi.
Bugun hamma barobar shudgorga chiqqan. Har yer-har yerdan bo‘g‘ib pol olishyapti. Uch kun ichida pol tortib bo‘lishsa kanaldan ariq ochib kelishadi. Hammaning dalada bo‘lishi Jannat xolaning ayni muddaosi edi. U kechadan beri o‘rnidan turolmay yotgan bo‘lishiga qaramay, vaqtni g‘animat topib, chodir orqasiga o‘tib qozon osdi. Go‘shtsiz bo‘lsa ham palov damladida, erining kelib qolishidan qo‘rqib dam yedirmay suzib oldi. Qumg‘onda qaynab turgan suvni grelkaga quyib bir kaft ko‘k choy soldi-da, munkillab orqa yo‘l bilan to‘qayga ketdi. Beliga boylab olgan grelka paxtali nimchadan o‘tib biqinini kuydirardi. Ammo u munkayganicha alamga tishini tishiga qo‘yib chidab borardi.
– Peshanam qursin, ne kunlarga qoldim.
U to‘qay ichiga kirib, tashqaridan qaragan kishining nazari tushmaydigan bo‘lgandan keyingina grelkani belidan oldi. Terlagan ekan, bahor shabadasi tanini yayratib yubordi. Ko‘ylak yoqalarini yechib rohatlandi.
Jannat xola ko‘p o‘yladi. Bolasining, erining, o‘zining taqdiri to‘g‘risida juda ko‘p o‘yladi, o‘yining oxiri shu bo‘ldi: “Bu xilda yashab bo‘lmaydi, endi bas! Tursunboyni insofga keltirish kerak. Egilgan boshni qilich kesmaydi. Urushga borsin. O‘zini oqlasin. Yagona yo‘l shu! Agar Tursunboy ko‘nmasa, uni o‘zim
tutib beraman. Shunday qilaman!” Onaning qarori qat’iy edi.
U Tursunboyning chaylasiga yaqin borganda birdan yuragi hovriqib ketdi. Bolasi doimo chayla oldida tizzasini quchoqlab o‘tirardi.
Nega ko‘rinmaydi? Kampir shoshib chayla ichiga bosh suqdi. Tursunboy qamish ustida ko‘zlarini yumib yotibdi. Ona qo‘rqib ketdi. O‘zini uning ustiga tashladi. Tursunboy ko‘zini ochdi, unga alamli qaradi.
– Senga nima bo‘ldi, bolaginam?
Tursunboyda allaqanday sher kuchi paydo bo‘ldi-yu, sapchib o‘rnidan turib ketdi. Keyin darmonsizlanib yana yonboshiga yiqildi.
– Nima bo‘ldi? Tobing yo‘qmi?
Tursunboy arang javob berdi:
– Bir haftadan beri tuz totganim yo‘q.
– Axir ikki marta ovqat keltirib qo‘ygandim-ku.
– Bo‘sh tovoqdan boshqa narsa ko‘rganim yo‘q.
Jannat xola har gal tovoqni olgani borganda tovoq tuproqqa qorishib yotganini ko‘rardi. Biroq, u o‘g‘lining fe’lini bilganidan, o‘zi shunaqa, u yerdagi cho‘pni bu yerga olib qo‘ymasdi, deb qo‘ya qolardi. Bolaning aybi qachon onasiga bilinibdi, deysiz! Qancha xavf-xatarda pishirgan ovqati bolasiga buyurmayotgan ekan, uni itlar talashib yeyishayotgan ekan.
Jannat xola ro‘molga o‘ralgan tovoqni shoshib o‘g‘lining oldiga qo‘ydi. Tursunboy kir bo‘lib ketgan panjalarini barobar tovoqqa tiqib g‘ijimlab og‘ziga solardi. Ikki-uch oshamdayoq tovoq bo‘shadi. Ona grelkadan sopol piyolaga choy quyib bolasiga tutdi. Tursunboy ola turib qo‘li qaltirab piyolani tushirib yubordi. Ko‘zlari olayib ona tizzasiga boshini tashladi.
Badanidan achimsiq ter hidi kelib turgan bolani ona bag‘riga bosib, boshlaridan siladi.
Tursunboyning isitmasi baland edi.
– Bezgak tutyapti seni, bolam. Yur, yur, ketaylik. Seni olib ketgani keldim.
Tursunboy javob o‘rniga ingradi.
Shu topda Jannat xolaning ko‘ziga dunyo qop-qorong‘i bo‘lib ketdi. O‘z dardini unutdi. Boshidagi ro‘molini yechib ko‘lmakdan ho‘llab kelib, o‘g‘lining peshanasiga bosdi. Bolasi ko‘zini ochmay ingradi.
Jannat xola oriq barmoqlari bilan o‘g‘lining yuzlaridan silab, ko‘zlarini bir nuqtaga tikkanicha ovoz chiqazmay yig‘lardi.
Orzular shamolga uchdi. Homilalikdan to shu kungacha qilgan umidlari tamom bo‘ldi. Bolasining yo‘lga kirgan kundagi quvonch, tili chiqib, birinchi marta aya, degandagi olam saltana tiga teng shodliklar, dadasi opichlab guzarga olib chiqib ketayotganda eshik oldida orqasidan qarab qolgandagi hech narsaga teng ko‘rib bo‘lmaydigan baxt, birinchi bor maktabga kuzatganda oppoq ko‘ylak, g‘arch solib tikilgan etik kiyib chopqillab ketayotgandagi tongdek, hech qachon ko‘rmagan tong… Hammasi, hammasi ona ko‘z oldidan bir-bir o‘taverdi. Tursunboy alahsirardi.
– Yangi to‘nim qani, etigim… Zebi, Zebi! Zebi! Eshikni kim taqillatyapti, ochma! Olma pishib qopti-ku. Kelyapti, kelyapti!
– Velosipedimga tegmasin! Etigimni tort! Oshingni yemay-man! Zebi qani?!
Jannat xolaning yurak-bag‘ri ezilib ketdi. Nima qilsin? Nima qilsa, bolasining dardiga em bo‘ladi? Chorasiz! Uning dardini yengillatishga hech qanday imkon yo‘q. Bolasi quvg‘in. Hamma eshik berk. Ochiq havo ham unga berk. Shu torgina to‘qaydan boshqa makoni yo‘q uning. Bu joy ham uni umrbod saqlayolmaydi.
Ona ikki qo‘lini osmonga ko‘tarib faryod chekdi:
– E Xudo, menda shuncha qasding bormidi!
Uning havoga ko‘tarilgan qo‘llari shaloplab ikki tizzasiga tushdi. U shu ko‘yi qancha o‘tirganini bilmaydi. Atrofni qorong‘ilik bosgan, qam ishlar shamolda sovuq guvullaydi. Yonida yotgan bolasi o‘qtin-o‘qtin ayanchli ingraydi. Shu payt olisdan kimningdir, “Jan-nnaaaat”, – deb qichqirgani eshitildi. Ona hushiga kelib quloq tutdi. O‘sha ovoz yana bir necha bor takrorlandi.
Jannat xola o‘rnidan turdi. Qorong‘ida bolasining basharasi ko‘rinmasdi. Yana o‘tirib timirskilanib peshanasini topdi. Hamon issiq.
Ona ikki o‘t orasida qoldi. Ketsa, bolasidan ko‘ngli tinchimaydi. Kim biladi, holi nima kechadi? Ketmasa, hozir uni qidirib kelib qolishadi. Unda nima bo‘ladi?
U bolasining peshanasidan qo‘lini olmay turaverdi. Uni chaqira yotgan ovoz borgan sari yaqinlashaverdi. Ona shoshib chayladan chiqdi.
Qamishlar orasidan bir necha joyda mash’ala ko‘rindi. Har tarafdan “Jannat!”, “Jannat!” degan tovushlar kelardi.
Uni adashgan yo bo‘lmasa biron falokatga yo‘liqqan gumon qilib hamma baravar oyoqqa turgan edi.
Jannat xola jonholatda shudgor olingan tarafga yugura boshladi. U qamish orasidan chiqishi bilanoq Nizomjon yo‘liqdi.
– Qayoqda yuribsiz, aya, tinchmisiz?
Jannat xola uning Nizomjonligini ovozidan tanidi. Nima deyishini bilmay g‘o‘ldiradi.
Nizomjon ovozining boricha to‘qayga qarab qichqirdi:
– Kelaveringlar! Jannat ayam bu yoqdalar!
U bir necha marta atrofga shunday deb qichqirgandan keyin mash’alalar shu tarafga qarab kela boshladi. Birinchi bo‘lib oqsoqlanib Ikromjon keldi. Birpasda uni mash’ala ko‘targanlar o‘rab olish di.
– Qayoqda yuribsiz?
Jannat xola javob berolmadi. Uning ko‘zlari bejo. Faqat qo‘llarini muttasil silkitib to‘qay tarafga qarab qichqirardi. Ona aqldan ozgan edi. Nizomjon uni suyab chodir oldiga olib kelguncha terga pishib ketdi. Jannat xola hamon to‘qayga qarab qichqirar, uning qo‘lidan chiqib o‘sha yoqqa yugurmoqchi bo‘lardi. Chodir ichiga kirishganda, u birdan jimib qoldi. Holdan toyib to‘shakka o‘zini tashladi-yu, qimirlamay shiftga tikilib yotaverdi.
Odamlar birin-ketin tarqab ketishdi. Ikromjon Jannat xolaning og‘ziga choy tutdi. U boshini sarak-sarak qilib ichmadi.
Darmonsiz qo‘llari bilan ko‘rpani boshiga tortib ko‘zini yumdi.
U shu yotganicha ertalab ham ko‘zini ochmadi.
U yagona farzandidan umid uzolmay, uning baxtini ko‘rolmay armon bilan chodirda jon bergan edi.
Erta azonda Nizomjon Tog‘aga xabar bergani Zirillamaga ot choptirib ketdi. Tushga qolmay Ikromjonning yor-birodarlari gruzovoyda tobut bilan yetib kelishdi. Cho‘l ufqi qizarib turgan kech paytida marhumaning jasadi solingan tobutni yelkaga olishdi. Nizomjon unga o‘g‘il bo‘lib, hassa tutib, tobut oldiga tushdi.
Uning o‘z bolasi to‘qayda, qamishlar orasidan marosimni kuzatib turardi. U kim vafot topganini bilmasdi. Dadasining tobut oldida bel bog‘lab, yig‘lab ketayotganini ko‘rdi-yu, ko‘zlari bejo bo‘lib ketdi. Axir, u kuni bilan onasini kutayotgan edi. Unga ovqat olib kelmoqchi edi. Nima bo‘ldi? Nahotki o‘lgan bo‘lsa? Endi uning holi nima kechadi? Endi unga kim ovqat olib keladi?
Ona unga faqat kiydirish, yedirish uchun ona edi, xolos. Ona uning roqida, dardida ado bo‘ldi. Bolasi esa bu to‘g‘rida o‘ylamasdi.
Ona, qazoyim yetib olamdan o‘tsam, bolam o‘z qo‘li bilan qabrga qo‘yadi, deb umid qilardi.
Bolasi qabrga yaqin kelmay, bo‘riga o‘xshab to‘qaydan xunuk qarab turardi.
Ona, bolam orqamda qoladi, chirog‘imni yoqadi, deb niyat qilardi.
Bolasi bunday o‘ylarni boshiga keltirmasdi. U tug‘ib katta qilgan onasining jasadini begonalar yelkada tabarruk qilib ko‘tarib ketayotganlarini ko‘ra turib ham bir qadam oldinga jilmasdi.
Quyosh qip-qizil cho‘g‘ bo‘lib botayotgan cho‘l oqshomida hij ronzada, alamzada, farzand dog‘ida kuyib ado bo‘lgan onani tuproq qa qo‘yishdi.
Hammaning boshi quyi egilgan.
Ikromjonni Tog‘a suyab turardi. Nizomjon qabr yonida cho‘kkalab bosh egib o‘tirganicha hamma qo‘zg‘alganda ham boshini ko‘tarmadi.
Oftob o‘chdi. Ufqda olovli bulutlar qoldi. Nizomjon boshini ko‘targanda yaltirab turgan parcha bulutlar kuygan qog‘oz cho‘g‘idek birpasda o‘chdi. Cho‘l jimjit bo‘lib qoldi. U hasratnadomat bilan bitta-bitta bosib chodir tomonga yura boshladi.
Qishloqdan kelganlar gruzovoyga chiqib olishgan. Tog‘a Nizomjonni kutib turgan edi, yoniga chaqirdi.
– Inim, chaylada yotma! Ko‘rpa-to‘shagingni ko‘tarib amaking ning chodiriga kel. Yolg‘iz qolmasin, – deb tayinladi.
Nizomjon uning aytganini qildi. Chodirda fonar yoqmay Ikromjon tizzasini quchoqlaganicha qimirlamay o‘tirardi. Nizomjon nima deyishini bilmay bordon ustiga o‘rin sola boshladi. Ikromjon unga qayrilib qaramadi ham. Nizomjon qattiq charchaganidan yonbosh lashi bilan uxlab qoldi. U ertalab tong qorong‘isida uyg‘ondi. Ikromjon hali ham o‘shanday qimirlamay o‘tirardi. Nizomjon nima deb ovutishni bilmasdi. Nima deydi? Bola bo‘lib birovni yupatmagan. U Ikromjonning yoniga tiz cho‘kib, yelkasiga qo‘lini tashladi. Ikromjon unga o‘girilib qaradi. Uning oq oralab qolgan soqollarida yosh tomchilari titrab turardi.
Nizomjon o‘zini tutolmadi. Ho‘ngrab yig‘lab yubordi.
Chodir teshigidan yorishib ketgan osmonning bir parchasi ko‘rinib turardi.
XI
Ikromjon shovillab turgan kimsasiz to‘qay ichida ancha uzoqlab ketgan edi. Aksiga olib u na bo‘ri, na quyon, na o‘rdak uroldi. To u qo‘ltiqtayoqqa suyanib mo‘ljalga olguncha o‘rdak uchib ketar, quyon iniga yetib bo‘lardi. To‘qay yalangligida o‘zini oftobga solib yotgan bahaybat echkemar uning qorasini ko‘riboq dumi bilan qamishlarni shitirlatib chayqatib, birpasda g‘oyib bo‘ldi.
Ikromjon yura-yura charchadi. Miltiqni yerga qo‘yib chalqancha yotib oldi. Beg‘ubor ko‘m-ko‘k osmonga tikilganicha qimirlamay yotaverdi. Qattiq charchaganidan ko‘zi ilingan ekan, nimadir shitirlab uyg‘otib yubordi. Ikromjon biron hayvon bo‘lmasin, deb sapchib o‘rnidan turdi. U yoq-bu yoqqa alangladi.
Undan o‘n besh qadamlar narida, qamishlar orasida bir odam osmonda pildirab uchib ketayotgan o‘rdaklarga qarab turardi. Notanish kishi unga orqasini o‘girib turganidan basharasini Ikromjon ko‘rolmadi. Qo‘ltiqtayog‘iga osilib o‘rnidan turdi. Notanish kishidan ko‘zini uzmay engashib miltig‘ini olayotgan edi, u chap tomonga yura boshladi. Ikromjon beixtiyor unga ergasha boshladi.
Oyoq tagida quruq qamish shitirladi. Notanish o‘girilib orqasiga qaradi. Qaradi-yu, qo‘rquvdan ko‘zlari dum-dumaloq bo‘lib ketdi. Ikromjon uni tanimadi.
Sochlari o‘sib yelkasiga tushgan, kiyimlarining juldiri chiqqan, yuzlari chivin chaqqandan yara bo‘lib ketgan bu odam Tursunboy edi. U ozib, qorayib, darmonsizlikdan arang sudralgandek yurardi.
Odam qiyofasi yillar o‘tishi bilan, sharoit ta’siri bilan o‘zgarib ketishi mumkin. Faqat odamning ko‘zi o‘zgarmaydi.
Ikromjon uning Tursunboyligini ko‘zidan tanib qoldi. Qichqirib yubordi:
– Tursun!
Tursunboy qimirlamadi. Ikromjon tayoq bilan sakrab-sakrab oldiga kelayotgan edi, Tursunboy yana nari ketdi. Uning bu harakatlari xuddi allaqanday yovvoyi hayvonlarni eslatardi.
Chinakamiga u vahshiylashib qolgan edi. Yaqin olti oy birov bilan gaplashmay, odamsifat yotib-turmay, issiq tatimay shu ahvolga tushgan edi.
– Tursun, Tursunboy, bolam! – dedi jonholatda Ikromjon.
Tursunboy bu gal joyidan qimirlamay turib qoldi. Ikromjon bora solib uning bo‘yniga osildi. Qo‘ltiqtayog‘i yerga tushdi. Bir oyoqlab turib uning yelkalarini silar, peshanalaridan o‘pardi.
Birdan dimog‘iga qo‘lansa hid urilib Tursunboyni bag‘ridan qo‘yib yubordi-da, yakka oyoqlab turib qoldi. Muvozanatini saq la yolmay orqasiga chalqancha ag‘darilib tushdi. Bolasi uni turg‘azib qo‘ymadi. O‘zi bir qo‘liga tiralib yana o‘rnidan turdi. O‘g‘lining yu ziga qaradi.
Tursunboyning yuziga ko‘pdan suv tegmagan. Butun vujudidan achimsiq ter hidi burqsib turardi.
Ikromjon bu nogahon uchrashuvdan tamomila esankirab qolgan edi. Nima qilishini, o‘g‘liga nima deyishini bilmasdi. U shu bir oyoq lab turgancha juda oz fursat ichida ko‘p narsalarni o‘yladi. Ko‘p narsalarni xotiriga keltirdi.
Xotinining to‘qayga ildiz terishga borishi sababi shu bir necha minut ichida ayon bo‘ldi.
Ikromjon butun borlig‘ini, bugunini, ertasini bag‘ishlagan yolg‘iz farzandiga qarab birdan jirkandi. Qoshlari chimirilib, peshanalari tirishdi.
Uning oldida o‘z bolasi emas, bir yirtqich turgandek bo‘ldi.
– O‘tir! – deb buyurdi Ikromjon.
Tursunboy itoatkorlik bilan yerga cho‘kkaladi.
– To‘qayga qachon kelding?
Tursunboyning tili gapga kelmadi. U go‘yo gaplashish qobiliyatini yo‘qotgandek javobga so‘z axtarayotganga o‘xshardi.
Oxiri u qiynala-qiynala javob berdi:
– To‘rt oy bo‘ldi.
Tursunboy boshini egib yerdan cho‘p olib tishlab o‘tiraverdi. – Onang o‘ldi, – dedi Ikromjon.
– Bilaman. Ko‘mishga olib ketayotganlarida ko‘rib turgan edim.
Ikromjon o‘zini yo‘qotib qo‘ydi. Qarshisida o‘tirgan bolasini yagona oyog‘i bilan tepib yubordi. Tursunboy orqasiga ag‘darilib tushdi. U to o‘rnidan turguncha Ikromjon emaklab borib boshiga, yuziga uraverdi. Bola otasiga musht ko‘tarolmadi. Uning bunday qilishga darmoni yo‘q. Ochlik o‘z kuchini ko‘rsatib, uni holdan toydirgan. Ikromjon hamon uning duch kelgan joyiga musht solardi. U mushtlardi-yu, allaqanday xunuk ovoz bilan baqirardi:
– Onang qandoq xotin edi! Qandoq xotin edi! Nomard! Ona qabrga qo‘yilayotganda ko‘rib turib yoniga borolmagan, oqpadar! O‘z qo‘li bilan tuproqqa qo‘yishdan qochgan, yaramas! Onang qandoq xotin edi-ya! Sen juvonmargga qandoq mehr qo‘ygan edi-ya! Sen uni o‘ldirding! O‘zing o‘ldirib, yana o‘zing uni tuproqqa qo‘yganlarini tomosha qildingmi? I os! Ikromjon musht urib charchadi. So‘kib ovozi bo‘g‘ildi. U Tursunboyning bo‘g‘zini qo‘ldan bo‘shatib basha rasiga qarab tupurdi.
– Mana senga!
U bunga ham qanoat qilmay qo‘ltiqtayog‘ini olib uning yelkasiga ikki marta zarb bilan urdi. Tursunboy alamdan ingradi. Orqasi bilan sudralib nari ketdi.
– Yot-begonalar tobutni yelkada olib ketayotganlarini ko‘rib chidab turdingmi? Yo‘lingga termilib ko‘r bo‘lgan onaga shumi mukofot? Butun umrini, jonini, rohatini bag‘ishlagan onaga shumi mukofot? Alifdek qomatini sen bukding, yuzlariga ajinlarni sen solding, ko‘zlaridan nurni sen o‘g‘irlading, shu yorug‘ dunyoni qorong‘i zindon qilding! Sen juvonmargdan qandoq umidlari bor edi onangning. Sening o‘rningga it boqsak bo‘lmasmidi. Yelkamda ko‘tarib katta qilganman. Shu yelkalarimda katta qilganman. Og‘irimni yengil qilarsan, deb o‘ylagan edim. Mushkulimni oson qilarsan, deb o‘ylagan edim. Oq sut bergan onangni go‘rga qo‘yishga yaramading. Onaga vafo qilmagan bola, kimga vafo qiladi! Yurt ishiga yaramagan bola, qay ishga yaraydi!
Ikromjon unga qarab qahr-g‘azab bilan qichqirardi:
– Xoin! Qochoq! Nomard! Hezalak! Iflos! It! Tur o‘rningdan!
Tursunboy o‘rnidan turdi. Ikromjon yana qo‘ltiqtayog‘iga osilib qaddini rostlab oldi-da, unga buyurdi:
– Yur!
Tursunboy qimirlamadi. Ikromjonda qandaydir hech to‘xtatib bo‘lmas kuch paydo bo‘lgandi. Hozir u har qanday ishni qilishga qodir. Har qanday vahshiy kuch bilan olishishga tayyor edi.
Tursunboy bezovtalik bilan tutilib so‘radi:
– Qayoqqa?
– Qishloqqa. Yurt oldiga. Sen yaramasning jazoyingni yurt bersin.
– Dada, dadajon!
– Dada dema. Sendek bolam yo‘q. Seni allaqachon o‘ldiga chiqazib qo‘yganman. Ko‘zlaring o‘yilsin, o‘qraygan ko‘zlaringni quzg‘unlar cho‘qisin! Yur, deyapman senga!
Tursunboy unga vahima bilan qarab turdi-da, birdan orqasiga burildi. Ikromjon uni ushlab qolmoqchi edi, siltab tashladi. Ikromjon yonboshi bilan yiqildi. U o‘rnidan turganda Tursunboy ancha nariga ketib qolgan edi. Ikromjon shoshib yelkasidan qo‘sh miltig‘ini oldi. Tirsagini qo‘ltiqtayoq charmiga tirab turib mo‘ljalga oldi. O‘q ovozi xuddi cho‘l ustida allaqanday vahimali hayvon o‘kirgandek bir necha daqiqa aks sado berib turdi. Tutun tarqaganda Ikromjon o‘g‘lining qamishlarni qayirib ha mon chopib ketayotganini ko‘rdi. Xayriyat, tegmabdi, dedi. Yana miltiqni o‘qladi. Bu gal bolani mo‘ljalga olmadi. Jahl bilan duch kelgan tarafga qarab tepkini bosdi.
O‘q tovushidan cho‘chigan qushlar osmonni to‘ldirib bezovta qanot silkitishardi.
* * *
Ikromjon Tursunboyni uchratgan kundan beri tinchini yo‘qotgan edi. Bolasi ekan-da, ahvoli nima bo‘ldi, deb o‘yladi. Uning qil mishlarini eslab qahr-g‘azab ichida qovurilardi. U o‘sha kundan beri to‘qay kezib uni izlaydi. Topolmaydi. U endi Tursunboyni uchratsa, uning diliga insof solmoqchi, afv so‘ratmoqchi. Jangga yuborishla rini, qonli urushda dog‘ni yuvish ni so‘rashga unatmoqchi.
U bu tong ham to‘qayga qarab ketdi. Bu gal u miltiq olmadi. Otalik jur’ati bilan uni ko‘ndirishni niyat qilgan edi.
G‘ira-shira tong yorishib kelayotgan edi. Ikromjon qamishlar orasida uzoq kezdi. Ovoz chiqarib o‘g‘lini chaqirdi. Hech qaydan javob bo‘lmadi.
Birdan qamish kapaga ko‘zi tushib to‘xtadi. Sekin borib kapa ichiga mo‘raladi. Tursunboy to‘zib ketgan to‘nini boshiga qo‘yib qimirlamay yotardi. Ikromjon ajib bir hayajon bilan tepasiga keldi. Engashib:
– Bolam, bolam, – deb chaqirdi.
Ammo Tursunboy javob bermadi. U ota diydoridan, ota mehridan, yor-birodarlar davrasidan olisda, chaqirsa ovoz yetadigan joyda quvg‘in bo‘lib olamdan o‘tgan edi.
Ikromjon sovuq tanani bag‘riga bosib, qotib qolgan yelkalaridan siladi. Peshanalaridan o‘pdi. Uning ko‘zyoshlari Tursunboyning muzdek sovuq yuzlarini yuvdi. Ikromjon kimsasiz to‘qay orasida alamlarini, ichini kuydirgan dardlarini tanidan chiqarib yuborgudek bo‘lib o‘kirib-o‘kirib yig‘lardi.
Tursunboyning bari qilmishlari endi joni bilan birga tanini tark qilgan edi. Endi u yolg‘iz tana bo‘lib ota bag‘rida qolgan edi. Endi bu tana otaniki edi. U yoshlik paytlaridagidek beozor uxlayotganga o‘xshardi. Yuzlari norasida yuzidek pok edi uning. Yigirma bir yil ardoqlab boq qan, shamolni ravo ko‘rmay joniga o‘rab o‘stirgan bolasi xoinlikdan, qo‘rqoqlikdan, ona oldidagi hech qachon yuvib bo‘lmaydigan gunohlardan pok bo‘lolmay, ota quchog‘ida begonadek yotardi.
Ikromjon yig‘ladi, yig‘ladi, yig‘idan ko‘zyoshlari quridi. Bolasi ning boshiga xashak to‘plab yostiq qildi-da, uni asta yerga yotqizdi.
Atrofda oftob yashnayapti. Yangi popuk chiqazgan qamishlar yel bilan o‘ynashyapti. Osmoni zaminda qaychiga o‘xshab turna karvoni qo‘y haydagan cho‘pondek qurelab o‘tyapti! Osmon shu qadar so‘ngsizmi? Uning ortida nimalar bor? Bu zangori yo‘l qay tomonga olib boradi? Qiziq! Turnalar qayga uchayotganikin?
Ikromjon telbaga o‘xshab to turnalar ufqqa singib ketguncha qa rab turdi. Birdan seskanib yana yerda yotgan bolasiga qaradi. To‘nini yechib ustiga yopti-da, bir tizzalab cho‘kka tushdi-yu, qo‘ltiqtayog‘i bilan yer o‘ya boshladi.
U o‘g‘liga, yagona o‘g‘liga go‘r qazirdi.
Bolasi uyda umrini yashab o‘lsa bo‘lmasmidi? Yurt izzat bilan uni so‘nggi yo‘lga kuzatardi. Odamlar davra qurib ko‘zyosh to‘kib qabrga qo‘yardi. Endi u to‘qaydan chiqolmay, sharmandalik, yuzi qoralik bilan jon berdi. Uning go‘ri ham boshqalarnikiga o‘xshamasdi. Go‘ri ketmon bilan emas, qo‘ltiqtayoq bilan qazilardi.
Ikromjon ham alam, ham nafrat bilan go‘r qazirdi. Bahor sellari mag‘zi-mag‘ziga singgan yer qo‘ltiqtayoq uchiga bir kaftdan ilinib chiqardi. Ikromjon qora terga tushib ketdi. U qabrni tizza bo‘yi qaziganda hali oftob o‘chmagandi. U qaddini rostlab yana osmonga qaradi. Osmon toza. Unda na qush uchar, na bulut suzardi. Yoniga qaradi. Uning choponi tagida Tursunboy yotardi. Ikromjon bir dam unga hasratli boqib turdi-da, yana yer o‘yishga tushib ketdi.
Oftob so‘ndi, ufqda qip-qizil shafaq yondi. Qamishlar uchi o‘chayotgan sham so‘xtasiga o‘xshab qoldi. Ikromjon qabrdan chiqib terlab turgan tanidan yaktagini yechdi-da, Tursunboyni o‘radi. Allaqanday g‘ayritabiiy kuch bilan uni ikki qo‘llab ko‘tardi-da, bir tizzalab surilib qabr oldiga keltirdi.
Cho‘l ustini asta qorong‘ilik bosib kelayotgan yoz oqshomida ota o‘z bolasini shonsiz, sharafsiz, marosimsiz qabrga qo‘ydi. Loy ara lash tuproq tortdi.
Oy singan qizil lagandek bo‘lib bo‘zarib chiqdi. U sekinsekin havolanib terak bo‘yi ko‘tarildi-da, qimirlamay osilib qoldi. Birin-ketin yulduzlar ko‘zi ravshanlana boshladi. Osmoni zaminda arava orqasidan ko‘tarilgan to‘zondek bo‘lib somonchi yo‘li ko‘rindi.
Ikromjon qabr tepasidan ketolmadi. Har gal o‘rnidan turib ketmoq chi bo‘lardi-da, yana faryod urib o‘zini qabr ustiga otardi.
Oy yoritib turgan to‘qay yalangligida Ikromjon qabrni quchoqlab yotarkan, kimdir uning yelkasidan ko‘tardi.
– Dada, dada, turing, ketamiz.
Nizomjon ko‘pdan beri uning ahvolini kuzatib turardi. Faryodiga chidayolmay, oxiri zo‘rlab bo‘lsa ham olib ketishga ahd qilgan edi.
– Yuring, yuring, ketamiz. Endi bas. Ketaylik.
Ikromjon bosh ko‘tarib unga qaradi. Hech narsa demay sudralib borib qo‘ltiqtayog‘ini oldi-da, chayqala-chayqala oldinga tushib keta verdi.
To to‘qaydan chiqishguncha ham ular bir-birlariga churq etib og‘iz ochishmadi.
Nizomjon nima deya olardi?
Ikromjon nima deya olardi?
Ikromjonning bag‘rini kuydirayotgan alam bu poyonsiz to‘qaylarga, oy nuri ojiz yoritib turgan so‘ngsiz cho‘llarga sig‘masdi…
